تفسیر قرآن در کلام امام رضا (ع)

قرآن کریم معجزه جاوید و جهانی پیامبر اعظم (ص) است که در ابعاد مختلف اعتقادی، تربیتی، علمی، خبرهای غیبی و ... تجلّی یافته است و این همه را در ساختار اعجاز بیانی فصاحت و بلاغت ، نظامی دل آرا داده است. تفسیر قرآن در کلام معصومین جلوه ای دیگر دارد که برخی از آن را در کلام امام رضا علیه السلام به نظاره میxadنشینیم :

تفسیر بسمالله

شیخ صدوق، در کتاب عیون اخبارالرّضا و مـعانی الاخـبار از حضرت رضا(ع) روایتی نقل کرده که در مـعنای جـمله بـسم الله فرمود: معنایش این است که من خـود را بـه علامتی از علامتهای خدا نشاندار میکنم تا همه بدانند که من بنده خدا هـستم، شـخص پرسید؟ سمه در کلمه بسم الله بـه چه مـعناست فـرمود : بـه معنای علامت. نویسنده المیزان، پس از نقل ایـن حـدیث مینویسد: این معنا بر این اساس است که باء برای ابتدای اسـت چـون استعانت در سوره حمد ذکر شده و چـون بنده خدا، عبادت خـود را بـه علامتی از علامتهای خدا علامت مـیزند بـاید نفس خود را هم که عبادتش منشعب به آن است به آن علامت بزند.

در نتیجه گـوینده بـسم الله علاوه بر اینکه در ظاهر کـارهای خـود را بـا نام خدا عـلامتگـذاری میکند، روح و حقیقت و جان خـویش را نـیز مظهر فناء فی الله قرار میدهد. چنانکه قرآن کریم میفرماید: قل ان صلاتی و نسکی و محیای و مـماتی لله رب العالمین.

اسماعیل بن مهران از قول امام رضا(ع) می گوید: نزدیکی بسم الله الرحمن الرحیم به اسم اعظم خداوند، بیش از نزدیکی سیاهی چشم به سفیدی آن است.

سلیمان جعفری گوید: از امام رضا(ع) پرسیدند: بزرگترین آیه کتاب خدا کدام است؟ فرمود: بسم الله الرحمن الرحیم

---

تفسیر سوره حمد

امام رضا علیه السلام در حدیثی از پدران بزرگوار خود از امیرالمومنین علیه السلام نقل می کند که فرمود از پیامبر شنیدم که خداوند فرموده است من سوره حمد را میان خود و بندهxadام تقسیم کردهxadام نیمی از این سوره برای من و نیمی از آن برای بنده من است. و هر چه بخواهد اجابت میxadشود هنگامی که بنده میxadگوید: « بسم الله الرحمن الرحیم » خداوند بزرگ میxadفرماید بندهxadام به نام من آغاز کرد و بر من است که کارهای او را کامل نمایم. و برای او در همه حالاتش برکت قرار دهم و هنگامی که میxadگوید « الحمدلله ربّ العالمین » خداوند بزرگ میxadفرماید بندهxadام مرا حمد و ستایش نمود و دانست نعمتهایش را که دارد از ناحیه من است و بلاهایی را که از او دور کردم با احسان من بوده است گواه باشید که من نعمتهای سرای آخرت را بر نعمتهای دنیایی او میxadافزایم و بلایی آن جهان را نیز از او دفع میxadکنم.

همانگونه که بلاهای دنیا را از او دور کردم و هنگامی که میxadگوید « مالک یوم الدّین » خدا میxadفرماید : گواه باشید همانگونه که او حاکمیت و مالکیت روز جزا را از من دانست من در روز حساب، حسابش را آسان میxadکنم. اعمال نیکش را میxadپذیرم و از بدیهایش صرف نظر میxadنمایم و هنگامی که میxadگوید: « ایاک نعبد » خداوند بزرگ می گوید بنده ام راست میxadگوید تنها مرا پرستش میxadکند من شما را گواه میxadگیرم که بر عبادتش ثوابی به او بدهم که همه مخالفان عبادت او به حالش حسرت بخورند و هنگامی که میxadگوید : « ایاک نستعین » خدا میxadگوید بندهxadام از من یاری خواسته و تنها به من پناه آورده گواه باشید من او را در کارهایش کمک میxadکنم و در سختیها یاریش میxadنمایم و در روز پریشانی دستش را می گیرم و هنگامی که میxadگوید « اهدنا الصراط المستقیم » خداوند میxadگوید این خواستة بندهxadام برآورده است و او هر چه می خواهد از من بخواهد که من اجابت خواهم کرد و آنچه را امید دارد به او می بخشم و از آنچه بیم دارد ایمنی اش می دهم.علامه طباطبائی پس از نقل این روایت میxadنویسد : این روایت همانطور که ملاحظه میxadنمائید سورة فاتحة الکتاب را تفسیر میxadکند و مؤید گفته قبلی ماست که گفتیم این سوره کلام خدای سبحان است امّا به نیابت از طرف بندهxadاش که در مقام عبادت و اظهار عبودیت بیان میxadدارد و پروردگار خویش را ستایش میxadکند و این سوره در اصل برای عبادت قرار داده شده و در قرآن هیچ سورهxad ای نظیر آن دیده نمی شود.

---

تفسیر سورهی بقره

آیهی 7
خَتَمَ الُله عَلی قُلُوبِهِم و عَلی سَمعهم
ابراهیم بن ابی محمود گوید: تفسیر این آیه را پرسیدم که میفرماید:
... خداوند بر دلهای ایشان و بر شنوایی آنان مُهر و ختم نهاده است..
فرمود:
«ختم» آن است که به کیفر کفر ورزیدن،
بر دل کافران مهر زنند،
همان گونه که خداوند در جای دیگر میفرماید:
بلکه خدا به سبب کفرشان، بر دلهایشان مهر نهاده و در نتیجه، جز شماری اندک از ایشان ایمان نمیآورند.
(سوره نساء155)
ابراهیم بن محمود ادامه میدهد که از امام پرسیدم:
آیا خداوند بندگانش را مجبور به گناه میکند؟
فرمود:
به آنان اختیار عطا میکند
و ایشان را مهلت میدهد
تا توبه کنند و بازگردند.
پرسیدم: آیا خدا آنان را به کاری وامیدارد که توان آن را ندارند؟
فرمود:
چگونه چنین چیزی ممکن است؟
در حالی که خود میفرماید:
و پروردگار تو بر بندگان ستم نمیورزد...
و ادامه داد:
پدرم موسی بن جعفر(ع) از امام صادق(ع) نقل فرمود که
هر کس بپندارد خداوند بندگان را به گناه وامیدارد
یا آنان را به کاری فراتر از توانشان تکلیف میکند،
ذبیحهی او را نخورید،
گواهیاش را نپذیرید،
در ورای او نماز مگذارید
و چیزی از زکات به او نپردازید.
(عیون الاخبار1:424)

آیهی 15
اللهُ یَستهزئُ بِهِم
حسن بن علی بن فضّال تفسیر این آیات را از امام رضا(ع) پرسید
خداوند آنان را استهزاء میکند... آنان مکر میکنند وخدا هم مکر مینماید.. سوره آل عمران 54)
آنها با خدا نیرنگ میکنند، و خدا نیز با آنان چنین میکند.. سوره نساء142)
امام فرمود:
خداوند کسی را ریشخند نمیکند،
و اهل فریب و نیرنگ نیست،
بلکه پاداش ریشخندکنندگان و فریبکاران و نیرنگ بازان را میدهد.
پروردگار از آن چه ستمکاران میگویند منزّه است.
(التوحید163)

آیهی 17
وَ تَرَکَهم فی ظُلُمات لایُبصِرون
ابراهیم بن ابی محمود گوید: از امام رضا(ع) در بارهی تفسیر این آیه پرسیدم که
... و آنان را در میان تاریکیهایی که نمیبینند ترک و رهایشان کرد...
امام فرمود:
خداوند متعال را،
برخلاف بندگان،
به رها کردن و (ترک) وصف نمیکنند،
امّا هنگامی که خداوند بداند
که آنان از کفر و گمراهی دست نمیشویند،
یاری و لطف خود را از آنان برمیدارد
و آنان را به اختیار خود مینهد.
(عیون الاخبار1:424)

آیهی 188
وَ لاتَأکُلوا اَموالَکم بَینَکم بالباطِل وَ تُدلُوا بها اِلی الحُکّام
حسن بن علی گوید: ابوالاسود نامهای برای امام رضا(ع) نوشت و از ایشان در بارهی تفسیر این آیه پرسید که
... اموالتان را میان خود به ناروا مخورید، و آن را به حکّام مدهید...
من پاسخ حضرت را دیدم که به خط خود چنین نوشته بود:
مراد از (حکّام) قاضیان هستند...
و در زیر آن افزوده بود:
اگر کسی بداند که قاضی ستمکار است
و بهناحق حکم رانده،
در گرفتن حکمی که به نفع او صادر کرده است
عذری ندارد.
(تفسیرعیاشی:85)

آیهی 229
الطّلاقُ مَرّتان فَاِمساک بِمَعروف اَو تَسریح بِاِحسان
ابوالقاسم فارسی در بارهی این آیه از امام رضا(ع) پرسید که خداوند میفرماید:
طلاق دوبار است. پس از آن یا (امساک به معروف) بخوبی نگاه داشتن، یا (تسریح به احسان) بشایستگی آزاد کردن...
امام فرمود:
«امساک به معروف» آن است که
از آزار و اذیّت زن خودداری ورزد
و نفقهی او را بپردازد
و «تسریح به احسان» آن است که
بر پایهی دستور قرآنی
او را طلاق دهد.
(تفسیرعیاشی1:117)

آیهی 260
وَ اِذ قالَ ابراهیمُ ربّ اَرِنی کیف تُحیی الموتی قال اَوَلَم تُؤمن قال بَلی وَ لکن لِیَطمَئنّ قَلبی
صفوان بن یحیی از امام رضا(ع) پرسید:
... هنگامی که ابراهیم از خداوند خواست تا به او نشان دهد که مردگان را چگونه زنده میسازد، خدا فرمود: مگر ایمان نیاوردهای؟ ابراهیم گفت: چرا، امّا میخواهم دلم اطمینان یابد... مگر در دل ابراهیم تردیدی بود؟
امام رضا(ع) فرمود:
هرگز!
او یقین داشت،
امّا از خدا میخواست که
یقینش را فزونی بخشد.
(المحاسن247)

---

سورهی آل عمران

آیهی 18
شَهِدالله انّه لا اِلهَ اِلاّ هو و الملئکه و اُولُواالعِلمِ قائما بالقِسط
مرزبان قمی از امام رضا(ع) در بارهی این آیه پرسید:
خدا که همواره به عدل قیام دارد، گواهی میدهد که جز او معبودی نیست، و فرشتگان و دانشوران نیز همین شهادت را میدهند...
فرمود:
مقصود امام است.
(تفسیر عیاشی1:166)

آیهی 125
هذا یُمدِدکم ربّکم بخمسَه آلاف منَ المَلئکه مسوّمین
اسماعیل بن همّام گوید: امام رضا(ع) در بارهی واژهی (مسوّمین) فرمود:
منظور آن دستارها و عمامههایی است
که پیامبر(ص) بر سر میگذاشت
و دو سوی آن را روی سینه و پشت خود میانداخت.
(تفسیر عیاشی1:196)

آیهی 163
هُم درَجات عندَاللهِ
اسماعیل بن همّام گوید: امام رضا(ع) این آیه را یاد کرد که میفرماید:
... ایشان را نزد خداوند درجاتی است...
و فرمود:
درجه ، فاصلهی میان زمین و آسمان است.
(تفسیر عیاشی1:205)

آیهی 200
یا ایّها الّذینَ آمَنُوا اصبِروا و صابِروا و رابِطوا
حسین بن خالد گوید: امام رضا(ع) این سخن خدای متعال را که میفرماید:
... ای کسانی که ایمان آورده اید! صبر کنید و ایستادگی ورزید و مرزها را پاسداری کنید...
چنین تفسیر فرمود:
در روز رستاخیز،
منادی بانگ برمیدارد که
صابران کجایند؟
... گروهی از مردم برمیخیزند.
سپس فریاد میزند:
متصبّران کجایند؟
... آن هنگام نیز گروهی دیگر میایستند.
حسین می پرسد: فدایت شوم! اینان کیستند؟
فرمود:
صابران که بر انجام واجبات شکیبایی میکنند
و متصبّران که از گناهان میپرهیزند.
(تفسیر علی بن ابراهیم118)

---

تفسیر سورهی نساء

آیهی 31
اِن تَجتنِبوا کَبائرَ ما تُنهَون عنهُ نُکفّر عنکم سَیّئاتِکم..
عباس بن هلال گوید: امام رضا(ع) این آیه را تفسیر میکرد که
...اگر از گناهان بزرگی که از آنها نهی شدهاید دوری گزینید، بدیهای شما را از شما میزداییم
و گناهان بزرگ را چنین برشمرد:
بتپرستی،
میگساری،
آدمکشی،
آزار دادن پدر و مادر،
اتهام زدن به زنان پاکدامن،
گریز از جنگ،
و خوردن مال یتیم.
( تفسیر عیاشی1:238)

آیهی 31
اِن تَجتنِبوا کَبائرَ ما تُنهَون عنهُ نُکفّر عنکم سَیّئاتِکم..
محمد بن فُضیل میگوید که امام رضا(ع) در بارهی این آیه فرمود:
هر کس از گناهانی که خدا بدانها وعدهی آتش داده است، بپرهیزد،
اگر مؤمن باشد
خدا بدیهای او را از وی میزداید.
(ثواب الاعمال158)

آیهی 33
و لِکُلٍ جَعلنا موالیَ ممّا ترَک الوالِدان و الاقرَبون و الَذین عقدَت اَیمانُکم..
حسن بن محبوب گوید: در نامهای از امام رضا(ع) در بارهی این آیه پرسیدم که میفرماید:
و از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان و کسانی که شما با آنان پیمان بسته اید، بر جای گذاشته اند، برای هریک وارثانی قرار دادیم.
امام پاسخ داد:
مقصود از آنان
امامان هستند
که خداوند بر آنان از شما پیمان گرفته است.
(تفسیر عیاشی1:240)

آیهی 58
اِنّ اللهَ یَأمُرُکم اَن تُؤدّوا الاماناتِ اِلی اهلِها.
محمد بن فُضیل گوید: امام رضا(ع) در بارهی این آیه که
... خدا به شما فرمان میدهد که سپرده ها را به صاحبان آنها بازگردانید..
فرمود:
آنان،
امامان از خاندان پیامبر هستند
که هر یک امامت را به امام پس از خود میسپارند
و آن را به دیگران نمیدهند
و از اهلش نیز دریغ نمیدارند.
(تفسیر عیاشی1:240)

آیهی 59
یا ایّها الذینَ آمنوُا َطیعُوا اللهَ و اَطیعوا الرّسولَ و اولی الامرِ منکُم.
ابان گوید: نزد امام رضا(ع) رفتم و پرسیدم: معنی این آیه چیست که میفرماید:
ای کسانی که ایمان آورده اید! خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را نیز پیروی کنید..
فرمود:
منظور علی بن ابیطالب است.
آن گاه سکوت فرمود و چون سکوت وی به درازا کشید، پرسیدم: پس از وی کیست؟
فرمود:
حسن
و مدّتی سکوت کرد. پرسیدم: پس از او چه کسی؟
فرمود:
حسین.
گفتم: پس از او؟
فرمود:
علی بن الحسین
و خاموش ماند...
و به همین سان، پس از نام بردن هر امام سکوت میفرمود و من میپرسیدم،
تا آن که یکایک، همهی امامان را نام برد.
(تفسیر عیاشی1:251)

آیهی 140
اَن اِذا سَمِعتم آیات الله یُکفر بها و یُستَهزَئ بها فلا تقعُدوا مَعَهم حتّی یخوضوا فی حَدیث غیره اِنَّکم اِذاً مِثلٌهم.
محمد بن فُضیل گوید: امام رضا(ع) در تبیین این آیه
... هر گاه شنیدید آیات خدا مورد انکار و ریشخند قرار میگیرد با آنان منشینید تا به سخنی جز آن درآیند، چرا که در این صورت شما هم مثل آنان خواهید بود..
فرمود:
هر گاه شنیدی که
کسی حق را انکار میکند
و آن را دروغ میشمارد
و اهل حق را دشنام میدهد،
از نزد او برخیز
و دیگر با او همنشین مشو.
(تفسیر عیاشی1:282)

---

تفسیر سورهی مائده

آیهی 33
انّما جزآء الّذین یُحاربون الله و رسوله وَ یَسعَون فی الارضِ فساداً اَن یُقَتّلوا اَو یُصلّبوا او تُقَطّع ایدیهم و ارجُلُهم مِن خِلاف او یُنفوا مِن الارض.
ابو اسحاق مدائنی گوید نزد امام رضا(ع) بودم که فردی آمد و گفت: قربانت شوم! خداوند متعال میفرماید:
سزای کسانی که با خدا و پیامبر او میجنگند و در زمین به فساد میکوشند جز این نیست که کشته شوند یا بر دار آویخته گردند یا دست و پایشان در خلاف جهت یکدیگر بریده شود یا از آن سرزمین تبعید گردند... معنی این سخن چیست؟
امام فرمود:
خدا چنین فرموده است.
پرسید: قربانت گردم، اگر چه کاری را انجام داد سزاوار یکی از این چهار کیفر است؟
امام فرمود:
اگر با خدا و رسولش از سر نبرد درآمد
و کسی را کشت،
... او را میکشند.
اگر کسی را کشت
و اموال او را هم ربود،
... او را میکشند و بر دار میآویزند.
اگر اموال کسی را ربود
ولی او را نکشت،
... دست و پایش را میبرند.
اگر با خدا و رسول جنگید
و فساد پیشه کرد،
ولی کسی را نکشت
و مال کسی را نستاند،
... او را تبعید میکنند.
پرسید: قربانت گردم! تبعیدش چگونه است؟
امام فرمود:
او را از شهری که کارهای ناشایست را در آن انجام داده است
به شهری دیگر میفرستند
و به مردم آن دیار مینویسند
که او تبعیدی است،
با او همخور و همنوش و همسر نشوید.
اگر از آن شهر به جایی دیگر رفت،
برای آنان نیز چنین مینویسند،
تا یک سال، که او شرمگنانه توبه کند.
پرسید: اگر خواست از سرزمین اسلام بیرون رود و در دیار مشرکان زندگی کند، چه باید کرد؟
امام فرمود:
اگر خواست به سرزمین شرک برود،
گردنش را میزنند.
( تفسیر عیاشی1:317)

آیهی 64
بَل یَداهُ مَبسُوطَتانِ
هشام بن مشرقی گوید: امام رضا(ع) فرمود:
خداوند آن گونه که خود را وصف میکند،
یگانه است
و بینیاز
و نور ...
آن گاه فرمود:
... بلکه هر دو دست او گشاده است.
با دست خود به دستان جضرت اشاره کردم و پرسیدم: آیا او دستی این گونه دارد؟
فرمود:
اگر چنین بود که از آفریدگان به شمار میرفت.
(تفسیر عیاشی1:330)

آیهی 67
یا ایّها الرّسول بلّغ ما اُنزِلَ الَیک مِن ربّک واِن لم تفعَل فما بلّغتَ رسالته واللهُ یَعصِمُک مِن الناس
سهل بن قاسم نوشجانی نقل میکند که کسی به امام رضا(ع) گفت: ای فرزند رسول خدا! از عروه بن زبیر چنین بازگفته اند که پیامبر(ص) در تقیّه درگذشت.
امام فرمود:
از هنگامی که این آیه نازل شد
... ای پیامبر! آن چه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ کن،
و اگر نکنی، پیامش را نرسانده ای،
و خدا تو را از گزند مردم نگاه میدارد..
پیامبر(ص) هر گونه تقیّه را به کنار نهاد
و فرمان خدا را ابلاغ فرمود،
و قریش هم هر چه خواستند انجام دادند.
ولی پیش از نازل شدن این آیه
شاید پیامبر تقیه میکرده است.
(عیون الاخبار2:130)

آیهی 106
یا ایّها الذین آمنوا شهاده بینکم اذا حَضر اَحدکم الموت حینَ الوصیّه اثنان ذوا عدل منکم او آخران مِن غیرکم.
فُضیل بن ابی الحسن تفسیر این آیه را از امام رضا(ع) پرسید که:
... ای کسانی که ایمان آوردید! هنگامی که یکی از شما را مرگ در رسید، باید از میان خود دو عادل را در موقع وصیّت به شهادت میان خود فراخوانید، یا اگر در سفر بودید و ...دو تن از غیر خود را.
امام فرمود:
دو تن از شما؛ یعنی دو مسلمان،
و دو تن از غیر شما؛ یعنی از اهل کتاب،
و اگر از اهل کتاب یافت نشد، از مجوس.
زیرا پیامبر(ص) فرمود:
با آنان به سان اهل کتاب رفتار کنید...
(تفسیر عیاشی1:349)

آیهی 111
و اِذ اَوحیتُ الی الحواریّین اَن آمِِنوا بی و برسولی قالوا آمنّا..
حسن بن علی بن فضّال گوید: از امام رضا(ع) پرسیدم که چرا حواریّون را بدین نام خواندهاند؟
فرمود:
مردم بر این باورند که
این نامگذاری از آن جهت بوده
که آنان رختشوی بودند
و جامهها را از آلودگی میپیراستند
و این اسم از واژهی نان سفید (خُبز حوار) گرفته شده است،
امّا ما معتقدیم که آنان را از این رو (حواری) گفتهاند که
دلی پاک داشتند
و با پند و اندرز زنگار گناه را از دیگران میزدودند.
پرسیدم چرا آنان را (نصارا) خوانده اند؟
فرمود:
چون از روستایی در سرزمین شام به نام (ناصره) بودند
که مریم و عیسی پس از بازگشت از مصر
در آن اقامت گزیدند.
(علل الشرایع1:76)

---

تفسیر سورهی انعام

آیهی 59
و ما تَسقُط مِن ورَقه اِلاّ یَعلَمُها و لا حبّه فی ظُلُمات الارض و لا رَطب و لا یابِس الاّ فی کتاب مُبین
حسین بن خالد گوید: تفسیر این آیه را از امام رضا(ع) پرسیدم که
... و هیچ برگی فرو نمیافتد مگر این که آن را میداند و هیچ دانه ای در تاریکیهای زمین و هیچ تر و خشکی نیست جز این که در کتابی روشن است.
فرمود:
ورقه (برگ) جنینی است که از مادر سقط شود و به هنگام سقط فریادی برنیاورد.
حبّه (دانه) جنینی است که در شکم مادر است و پیش از موعد سقط شود و به هنگام سقط بانگ برآورد.
رَطب (دانه) مُضغه است یعنی همان جنینی که در رحم جای گرفته و هنوز اندامش شکل نیافته است.
یابِس (خشک) جنینی است که به کمال رسیده و همهی پیکر او سامان گرفته است.
... و کتاب مبین،
یعنی امام آشکار.
(تفسیر عیاشی1:361)

آیهی 96
وَ جَعَل اللّیلَ سَکَنا
علی بن بنت الیاس گوید:
از امام رضا(ع) شنیدم که فرمود:
... خداوند شب را برای آرامش قرار داده،
و زنان را نیز مایهی آرامش نهاده،
و ازدواج در شب
و اطعام مردم
سنّت است.
(تفسیر عیاشی1:368)

آیهی 98
و هو الّذی اَنشأکم مِن نَفس واحِده فمُستَقرّ و مُستودَع
محمّد بن فُضیل در بارهی این آیه که میفرماید:
.. و او همان کسی است که شما را از یک تن پدید آورد، پس قرارگاه(مستقرّ) و محل امانتی (مستودع) مقرّر کرد،
از امام رضا(ع) چنین نقل میکند:
.. آن ایمانی که مستقرّ باشد
تا روز رستاخیز میماند،
و آن چه امانی است،
خداوند آن را پیش فرا رسیدن مرگ
میستاند.
(تفسیرعیاشی1:368)

آیهی 98
و هو الّذی اَنشأکم مِن نَفس واحِده فمُستَقرّ و مُستودَع
احمد بن محمّد گوید:
امام رضا(ع) نزد بنیزریق ایستاد
و با صدای بلند مرا فرا خواند،
پاسخ که دادم، فرمود:
پیامبر خدا(ص) که رحلت فرمود،
مردم کوشیدند که نور خدا را خاموش سازند،
امّا خداوند نور خویش را با امیرالمؤمنین تداوم بخشید.
ابوالحسن(ع) که درگذشت،
ابن ابیحمزه و یارانش تلاش کردند
که نور خدا را فرو نشانند،
امّا خدا خواست که نورش همچنین بتابد.
اهل حق
هرگاه کسی بدانان وارد شود خرسند میشوند
و آن گاه که فردی از میان آنان برود نگران نیستند،
زیرا به امر خویش یقین دارند...
امّا اهل باطل
اگر کسی به آنان افزوده شود شادمان میشوند
و هنگامی که کسی از آنان بمیرد بر فقدان او فریاد برمیآورند،
چون در کار خود تردید دارند...
خداوند میفرماید:
فمستقرّ و مستَودَع
امام صادق(ع) فرموده است:
مستقرّ آن است که ثبوت دارد
و مستودع آن است که امانتی است.
(تفسیر عیاشی1:372)

آیهی 103
لا تُدرکه الابصار و هو یُدرِک الابصار و هو اللّطیف الخَبیر
فضل بن سهل ذوالریاستین از امام رضا(ع) پرسید:
جانم فدایت!
ما را از این اختلاف نظر مردم در بارهی رؤیت آگاه ساز
که برخی میگویند: خداوند میبیند
و بعضی میگویند: نمیبیند.
امام فرمود:
این ابوعبّاس!
هر کس خدا را به چیزی جز آن چه خود را بدان توصیف کرده، وصف کند،
بر او دروغ بسته است.
خداوند گفته است:
... چشمها او را درنمییابند و اوست که دیدگان را درمییابد و او لطیف آگاه است.
این دیدگان همین چشمها نیست،
دیدهای که در نهان است
و وهم ما را بدان راهی نیست
و چگونگی آن به درک نمیگنجد.
(تفسیر عیاشی1:372)

آیهی 103
لا تُدرکه الابصار و هو یُدرِک الابصار و هو اللّطیف الخَبیر
اشعث بن حاتم گوید:
از امام رضا(ع) پیرامون توحید پرسیدم،
امام فرمود:
آیا قرآن نخواندهای؟
پاسخ دادم: چرا.
فرمود:
این آیه را بخوان که
چشمها او را درنمییابند و اوست که دیدگان را درمییابد و او لطیف آگاه است..
من خواندم.
پرسید:
دیدگان یعنی چه؟
گفتم: همین چشمان.
فرمود:
خیر!
مقصود (اوهام) است.
یعنی وهمها چگونگی او را درنمییابند
و او هر فهمی را درک میکند.
(المحاسن 239)

آیهی 125
فَمَن یُرد اَن یَهدِیَه یَشرَح صَدرَهُ للاسلامِ و من یُرِد اَن یُضِلّهُ یَجعَل صَدرهُ ضیّقاً حرَجاً کانّما یصَّعَّدُ الی السمآء..
حمدان بن سلیمان نیشابوری از امام رضا(ع) پیرامون این آیه پرسید که میفرماید:
. پس کسی را که خدا بخواهد او را هدایت نماید دلش را به پذیرش اسلام میگشاید و هر که را بخواهد گمراه کند، دلش را سخت تنگ میگرداند چنان که گویی بهزحمت در آسمان بالا میرود...
امام فرمود:
هر کس را که خداوند بخواهد
با ایمان آوردن،
به بهشت و سرای کرامت آخرت
رهنمون شود،
او را سینه ای فراخ میدهد
تا به فرمان خدا تسلیم باشد
و بدو اعتماد ورزد
و به وعدهی پاداش الهی اطمینان کند.
و هر کس را که بخواهد
به دلیل کفر ورزیدن و نافرمانی در دنیا،
او را از بهشت خویش دور سازد،
سینه اش را سخت تنگ میکند
به گونه ای که حتّی در کفر خود تردید دارد
و از باورهای خویش نگران و سرگردان است،
چندان که گویا به آسمان فرا میشود...
این گونه است که
خداوند ناپاکی را در کسانی قرار میدهد
که ایمان نمیآورند.
(معانی الاخبار 145)

آیهی 141
وَ آتوا حقّه یَومَ حصادِه و لاتُسرفوا
احمد بن محمّد چنین گوید که
اگر کسی با دو دست خود صدقه میداد،
امام رضا(ع) آن را از نمونههای اسراف میشمرد
و یک بار فرمود:
اگر پدرم امام کاظم(ع) چنین صحنهای را میدید
که یکی از خدمتگزاران با دو دست خود صدقه میدهد،
بانگ برمیداشت که
با یک دست و مشتمشت به او صدقه دهید...
و اگر خواستید از خوشهی گندم به او عطا کنید،
آن را خوشهخوشه بدهید.
(تفسیر عیاشی:379)

آیهی 141
وَ آتوا حقّه یَومَ حصادِه و لاتُسرفوا
حسن بن علی گوید:
از امام رضا(ع) دربارهی این آیه پرسیدم که
... و حقّ (بینوایان از) آن را در روز بهرهبرداری از آن بدهید!
امام فرمود:
یک مشت و دو مشت
به کسی داده میشود
که در آن جا حاضر باشد.
(تفسیر عیاشی1:377)

آیهی 141
وَ آتوا حقّه یَومَ حصادِه و لاتُسرفوا
سعد بن سعد از امام رضا(ع) پرسید که
اگر کسی محصول خود را برداشت میکرد
و بینوایان در آن جا نبودند،
چه کند؟
امام فرمود:
وظیفه ای ندارد.
(تفسیر علی بن ابراهیم 206)

---

تفسیر سورهی انفال

آیهی 41
وَ اعلَموا اَنّما غنِمتم مِن شیئ فاِنّ للهِ خُمُسَهُ و لِلرَسول و لِذی القُربی و الیَتامی و المَساکین...
بزنطی این آیه را نزد امام رضا(ع) خواند
... و بدانید که هر چیزی را به غنیمت گرفتید، یک پنجم آن برای خدا و برای پیامبر و برای خویشاوندان و یتیمان و بینوایان و درماندگان است...
و پرسید: اگر شمار یکی از این گروهها بیشتر باشد و شمار دیگری کمتر، چه باید کرد؟
امام فرمود:
این امر به تشخیص امام است، آیا ندیده ای که پیامبر(ص) چگونه رفتار میکرد...؟ آن گونه که خود تشخیص میداد. امام نیز همین سان است.
(مسندالرضا1:335)

---

تفسیر سورهی توبه

آیهی 60
اِنّما الصَدَقاتُ للفُقَراء و المَساکینَ...
احمد بن محمّد بن ابینصر نقل میکند که از امام رضا(ع) پرسیدم که
اگر کسی سهمی از مال خود را وصیّت کند . ما ندانیم که مقصود او چه اندازه بوده است، باید چه کنیم؟
فرمود:
سهام هشت بخش است، از همین رو، پیامبر(ص) آن را چنین تقسیم میکرد.
سپس امام این آیه را خواند:
...صدقات تنها به تهیدستان، بینوایان، متصدّیان گردآوری و پخش آن، و کسانی که دلشان به دست آورده میشود، و در راه آزادی بردگان، و وامداران، و در راه خدا و در راه مانده اختصاص دارد.... به هر یک از این هشت مورد یک سهم گفته میشود.
(تفسیر عیاشی1:90)

آیهی 67
نَسُوا اللهَ فَنَسیَهُم...
عبدالعزیز بن مسلم گوید: پیرامون این آیه از امام رضا(ع) پرسیدم: ... خدا را فراموش کردند، پس خدا هم فراموششان کرد.
فرمود:
خداوند متعال فراموشی و اشتباه ندارد، این آفریدگان هستند که فراموش میکنند و اشتباه مینمایند. آیا این آیه را نشنیدهای که میفرماید: ... و پروردگارت هرگز فراموشکار نبوده است (مریم64)بلکه خداوند در کیفر کسانی که او و روز رستاخیز را از یاد برده باشند، آنان را از یاد خودشان میبَرَد. همان گونه که در جای دیگری میفرماید: و به سان کسانی نباشید که خدا را فراموش کردند، پس خدا آنان را از یاد خودشان بُرد و آنان گناهکارند(حشر19) و در جای دیگر میفرماید: پس امروز ما آنان را از یاد میبریم همان گونه که آنان این روز دیدار را فراموش کردند (اعراف 51)... یعنی ما آنان را به خود وامیگذاریم همان سان که آنان آمادگی برای رویارویی با این روز را وا نهادند.
(عیون الاخبار1:125)

آیهی 80 تا 84
استغفَرتَ لَهُم اَو لا تستَغفِر لَهم اِن تَستَغفر لَهُم سبعینَ مرّه فَلَن یَغفِرَ اللهُ لَهم....
عبّاس بن هلال از امام رضا(ع) باز میگوید که
خداوند متعال به حضرت محمّد(ص) فرمود: اگر هفتاد بار برای ایشان آمرزش بخواهی خدا آنان را نخواهد آمرزید... پیامبر برای آنان یکصد بار آمرزش خواست تا خدا آنان را ببخشاید، سپس خداوند این آیه را فرو فرستاد که چه برای آنان آمرزش بخواهی و چه نخواهی (یکسان است)
و سپس فرمود: و هرگز بر مرده ای از آنان نماز مگزار و بر سر قبرش نایست... از آن پس بود که پیامبر(ص) برای آنان آمرزش نخواست و بر گور ایشان نایستاد.
(تفسیر عیاشی1:100)

آیهی 94
وَسَیَرَی اللهُ عمَلَکُم و رَسُولُهُ.
محمّد بن فُضیل گوید: از امام رضا(ع) از تفسیر این آیه پرسیدم که... و بزودی خدا و رسولش عمل شما را خواهند دید.
امام فرمود:
هر بامداد، رفتار نیکان و بدکاران امّت پیامبر(ص) بر وی نمایان میشود، پس پرهیز داشته باشید.
(تفسیر عیّاشی 1:109)

آیهی 119
یا ایّها الّذین آمنوا اتّقوا اللهَ و کونوا مَعَ الصّادقین.
ابن ابی نصر از امام رضا(ع) درباره این آیه از امام رضا(ع) پرسید که...ای کسانی که ایمان آورده اید! از خدا پروا کنید و با صادقان(راستان) باشید. امام در پاسخ فرمود:
صادقان یعنی امامان و کسانی که در پیروی از ایشان راستین هستند.
(کافی1:208)

---

تفسیر سورهی یونس

آیهی 58
قل بِفَضلِ اللهِ و برحمَتِه فبِذلِکَ فلیَفرَحوا هو خَیر مِمّا یَجمَعون.
محمّد بن فضل این أیه را نزد امام رضا(ع) خواند که.. بگو به فضل و رحمت خداست که مؤمنان باید شاد شوند.
امام فرمود:
همراهی با ولایت محمّد و آل محمّد علیهم السلام، برتر از هر آن چیزی است که دیگران از دنیای خود میاندوزند.
(کافی1:423)

آیههای 90 و 91
آلآنَ و قَد عَصَیتَ قبلُ و کُنتَ مِنَ المُفسِدین. فالیَومَ نُنَجّیکَ ببَدَنُکَ لِتَکونَ لِمَن خلفَکَ آیهً.
ابراهیم بن محمّد همدانی گوید:
از امام رضا(ع) پرسیدم:
چرا خداوند فرعون را غرق کرد، در حالی که او ایمان آورده و به یگانگی خداوند اعتراف کرده بود؟
امام فرمود:
او هنگامی که گرفتاری را دید، ایمان آورد، و این پذیرفته نیست. این حکم خداست که بر گذشتگان و آیندگان چنین روا داشته: ... پس چون سختی عذاب ما را دیدند، گفتند:فقط به خدا ایمان آوردیم و اینک بدان چه با او شریک میکردیم کافریم. و هنگامی که عذاب ما را دیدند، دیگر ایمانشان بری آنان سودی ندارد. (مؤمن84) و فرموده است: روزی که پاره ای از نشانه های پروردگارت پدید آید، کسی که پیشتر ایمان نیاورده یا خیری در ایمان آوردن خود به دست نیاورده، ایمان آوردنش سود نمیبخشد. (انعام158) فرعون نیز این گونه بود .. وقتی که در آستانه غرق شدن قرار گرفت، گفت: ایمان آوردم که هیچ معبودی جز آن که بنیاسرائیل به او گرویده اند، نیست و من از تسلیم شدگانم. پس به او گفته شد: اکنون؟ در حالی که پیش از این نافرمانی میکردی و از تباهکاران بودی؟ پس امروز تو را با زره خودت به بلندی میافکنیم تا برای آنان که از پیِ تو میآیند عبرتی باشد... و فرعون از سر تا پا در لباسی آهنین بود. هنگامی که غرق شد خداوند او را از آب بیرون افکند تا برای آیندگان درسی باشد و او را ببینند که با آن جامه های سنگین آهنی اینک در بلندی قرار گرفته است، در حالی که طبیعت جسم سنگین آن است که در آب فرو رود و بالا نیاید. این خود نشانه ای است. دلیل غرق فرعون را در جای دیگری نیز میتوان یافت، زیرا او هنگامی که در آٍستانه مرگ بود، به خدا متوسّل نشد بلکه موسی را یاد کرد و خدا چنین وحی کرد که: ای موسی! تو که فرعون را نیافریدی، پس نمیتوانی او را رهایی بخشی! اما اگر از من خواسته بود او را نجات میدادم.
(علل الشرایع1:55)

---

تفسیر سورهی هود

آیهی 7
و هُوَ الّذی خلقَ السّماواتِ و الارضَ فی سِتّه ایّام و کان عرشُهُ عَلی الماء لیَبلُوَکم ایّکم احسنُ عملاً..
اباصلت هروی گوید:
مأمون از امام رضا(ع) تفسیر این آیه را پرسید که ... و اوست کسی که آسمانها و زمین را در شش هنگام آفرید و عرش او بر آب بود، تا شما را بیازماید که کدام یک نیکوکارترید.
امام در پاسخ فرمود:
خداوند متعال عرش و آب و فرشتگان را پیش از آسمانها و زمین آفریده بود.
پس استدلال فرشتگان برای وجود خدای عزّوجلّ، آفرینش خودشان و عرش و آب بود.
آنگاه خدا عرش را بر آب قرار داد تا قدرت خویش را به فرشتگان بنمایاند و آنان بدانند که او بر هر کاری تواناست.
پس از آن، با قدرت، عرش را برداشت
و آن را بالاتر از آسمانهای هفتگانه نهاد،
و در حالی که خود بر عرش بود، با این که میتوانست آسمانها و زمین را در چشمبرهمزدنی خلق کند، آنها را در شش روز بیافرید،
تا آفرینش تدریجی آنها را به فرشتگان نشان دهد
و آنان برای وجود خدای متعال، به خلقت مرحله به مرحله استدلال کنند.
خداوند عرش را برای نیاز خویش نیافرید؛
چون او را به عرش و دیگر آفریدهها احتیاجی نیست
و به بودنِ بر فراز عرش وصف نمیشود؛
زیرا جسم نیست...
خداوند بسیار برتر از آن است که به ویژگیهای مخلوقات توصیف گردد.
امّا این که فرمود:
...تا شما را بیازماید که کدام یک نیکوکارترید...
خداوند متعال آنان را بیافرید تا با تکلیف اطاعت و بندگی، انسانها را بیازماید،
نه این که خلقت خود را امتحان و تجربه کند؛
زیرا او همواره به همه چیز داناست.
مأمون گفت: ای ابوالحسن! خدا بر تو آسان فرماید که بر من آسان کردی!
(التوحید320)

آیهی 34
وَ لاینفعُکم نُصحی إن أردتُ أن أنصَحَ لکم إن کان الهُا یُرید أن یُغویَکم
ابن ابی نصر بزنطی از قول امام رضا (ع) گوید: امام این آیه را تلاوت فرمود که ... اگر خدا خواسته باشد شما را گمراه سازد، پند من شما را سودی نبخشد، و آن گاه افزود:
امر با خدا است، هدایت میکند و گمراه میسازد.
(تفسیر عیاشی 2: 143)

آیهی 93
وَ ارتَقبُوا إنّی مَعََکم رقیب
محمد بن فضیل گوید: از امام رضا (ع) پیرامون انتظار فرج پرسیدم؛ فرمود:
آیا نمیدانی که انتظار فرج، خود بخشی از فرج است، آنگاه افزود:
خداوند تبارک و تعالی میفرماید:
و شما منتظر باشید؛ من هم منتظرم

---

تفسیر سورهی یوسف

آیهی 20
و شروه بثَمن بَخس دراهمَ معدوده«
احمد بن محمد بن ابینصر گوید:
در بارهی این آیه که .. و او را به بهایی اندک فروختند؛ درهمی چند، امام رضا (ع) فرمود:
این مبلغ بیست درهم بود؛ و آن ارزش سگ شکاری باشد که اگر کشته شود، بهایش بیست درهم است.
(تفسیر علی بن ابراهیم 318)

آیهی 33
ربِّ السّجنُ أحبّ إلیّ ممّا یدعونَنی إلیه
عباس بن هلال گوید:
امام رضا(ع) فرمود:
زندانبان به یوسف گفت: من تو را دوست دارم.
یوسف گفت: هر چه تا کنون به من رسیده، جز از راه دوستی به من نرسیده است؛
خالهی من مرا دوست داشت، پس مرا دزدید.
پدرم مرا دوست داشت، برادرانم به من رشک بردند.
همسر عزیز مصر مرا دوست داشت، پس مرا به زندان انداخت.
امام افزود:
یوسف در زندان به خدا شکایت برد و گفت:
ای پروردگارم!
به چه دلیل سزاوار زندان شدم؟
پس خدا به او وحی فرستاد که تو خود آن را برگزیدی، آن گاه که گفتی:
پروردگارا! زندان برای من دوستداشتنیتر از آن چیزی است که آنان مرا بدان میخوانند.
چرا نگفتی: عافیت برای من دوستداشتنیتر از آن چیزی است که آنان مرا بدان میخوانند.
(تفسیر علی بن ابراهیم 330)

آیهی 55
اجعَلنی علی خزائن الأرض إنّی حفیظ علیم
حسن بن موسی از اطرافیان خود نقل میکند که یکی از یاران ما در حالی که گویا بر امام اعتراض میکرد از حضرت پرسید:
خدا تو را اصلاح کند؛ تو چگونه به این جایگاه خود در نزد مأمون رسیدی؟
امام به او فرمود:
ای مرد!
کدام برترند؟ پیامبر یا وصی؟
او گفت: البته که پیامبر.
فرمود:
کدام برترند؟ مسلمان یا مشرک؟
او گفت: البته که مسلمان.
فرمود:
عزیز مصر مشرک بود و یوسف پیامبر؛ اما مأمون مسلمان است و من هم وصی؛ یوسف پیامبر از عزیز خواست که به او مسئولیت دهد و فرمود: مرا بر خزانههای زمین بگمار که من حافظ و دانایم.
در حالی که من مجبور بدین امر شدهام.
امام همچنین در بارهی این آیه فرمود:
حفیظ یعنی آن چه را در اختیار دارم حفظ میکنم و به هر زبانی آگاهی دارم
(عیون اخبار الرضا 2:138)

آیهی 55
اجعَلنی علی خزائن الأرض إنّی حفیظ علیم
ریان بن صلت گوید:
نزد امام رضا (ع) رفتم و عرض کردم:
ای پسر رسول خدا! مردم میگویند:
شما با این که اظهار زهد و پارسایی در دنیا میکنید، ولایتعهدی را پذیرفتهاید!
امام فرمود:
خدا میداند که من این کار را خوش نداشتم، اما آنگاه که میان پذیرش این امر و کشته شدن مخیّر گشتم، پذیرش آن را بر مرگ ترجیح دادم.
وای بر آن مردم!
آیا نمیدانند یوسف که پیامبر و فرستادهی خدا بود، هنگامی که ضرورت، او را به پذیرش مسئولیت خزانههای عزیز وادار کرد، خود فرمود: مرا بر خزانههای زمین بگمار که من حافظ و دانایم.
مرا نیز ضرورت به این امر واداشته، البته با اکراه و اجبار و پس از آن که دانستم اگر نپذیرفت، نابود خواهم شد.
افزون بر این؛ من بدین امر وارد نشدم؛ جز مانند ورود کسی که از آن بیرون آید
شکایت تنها به درگاه خدا باید برد و او است که یاری از او باید جست
(عیون اخبار الرضا 2:138)

آیهی 77
إن یسرق فقد سرق أخ لَه من قبل، فأسرّها یوسُف فی نفسه و لم یبدها لهم
اسماعیل بن همام گوید:
امام رضا(ع) پیرامون این آیه که ... اگر او سرقت کند، پیش از آن نیز برادر او نیز سرقت کرده است. پس یوسف آن را در دل خویش پنهان داشت و آن را برای ایشان آشکار نکرد... فرمود:
اسحاق پیامبر کمربندی داشت که انبیا و بزرگان آن را از هم به ارث میبردند؛ آن کمربند در اختیار عمهی یوسف بود و یوسف نزد عمهی خویش زندگی میکرد که یوسف را بسیار دوست میداشت. پدرش نزد وی فرستاد که یوسف را به من بازگردان و نزد من فرست. عمه کسی فرستاد که بگذار امشب یوسف نزد من بماند تا او را ببویم، آن گاه فردا خواهمش فرستاد.
بامدادان کمربند را به کمر یوسف بست و لباس بر او پوشانید و وی را گسیل داشت و گفت: کمربند دزدیده شده و آن را نزد یوسف یافتهام.
و در آن روزگار چنین بود که اگر کسی چیزی میدزدید، او را نزد مالباخته میفرستادند؛ این گونه بود که او یوسف را گرفت و نزد خود نگه داشت.
(تفسیر عیاشی 2: 185)

---

تفسیر سورهی رعد

آیهی 43
قل کفی بالله شهیداً بینی و بینکم و من عنده علم الکتاب
احمدبن عمر از امام رضا علیهالسلام نقل میکند که
امام در بارهی این آیه که: بگو میان و تو، خداوند به عنوان شاهد کافی است و آن کس که علم کتاب نزد او است، فرمود: منظور علی علیه السلام است.
(بصائرالدرجات 216)

آیهی 12
هو الذی یریکم البرق خوفاً و طمعاً
علی بن حسن بن فضال از پدرش از امام رضا علیهالسلام آورده که
امام پیرامون آیهی و او است که آذرخش را به شما نشان داد تا ترس باشد و طمع فرمود: ترس برای مسافر و طمع برای مقیم
(معانی الاخبار 374)

---

تفسیر سورهی حجر

آیهی 44
لها سبعه ابواب لکلّ باب منهم جزء مقسوم
احمد بن محمد بن ابینصر گوید: از امام رضا علیهالسلام در بارهی جزء و جزء شیء پرسیدند،
فرمود: هفت تا است، خداوند فرماید: دوزخ هفت در دارد؛ و بر هر در آن جماعتی گمارده شدهاند.
(تفسیر عیاشی 2:243)

لها سبعه ابواب لکلّ باب منهم جزء مقسوم
اسماعیل بن همام کوفی گوید: امام رضا علیهالسلام در بارهی مردی که نسبت به جزئی از مال خود وصیت کرده باشد، فرمود: منظور یک جزء از هفت جزء (یک هفتم)است؛خداوند در کتاب خود فرماید: دوزخ هفت در دارد؛ و بر هر در آن جماعتی گمارده شدهاند.
(تفسیر عیاشی 2:243)

آیهی 85
فاصفح الصفح الجمیل
علی بن حسن بن فضال از پدرش نقل میکند که امام رضا علیهالسلام در بارهی آیهی درگذر با گذری زیبا فرمود: بخشش بدون سرزنش.

---

اعجاز عملی قرآن

حسین بن خالد میxadگوید از امام ابی الحسن الرضا علیه السلام پرسیدم اینکه خداوند فرموده ( و السّماء ذات الحبک ) « سوگند به آسمان که دارای راههاست » یعنی چه ؟ فرمود : این آسمان راههایی به سوی زمین دارد . حسین بن خالد میxadگوید: عرض کردم چگونه میxadتواند آسمان راه ارتباطی به زمین داشته باشد در حالی که خداوند میxadفرماید: آسمانه بی ستون است امام فرمود : سبحان الله الیس الله یقول بغیر عمد ترونها . قلت بلی فقال : ثمّ عمد ولکن لا ترونها : ایا خداوند میxadفرماید بدون ستون است که قابل مشاهده باشد من عرض کردم آری فرمود پس ستونهایی هست ولکن شما آنرا نمی بینید.

یکی از مفسرین پس از نقل این حدیث میxadنویسد: این ایه با توجّه به حدیثی که در تفسیر آن وارد شده است پرده از روی یک حقیقت علمی برداشته که در زمان نزول ایات، بر کسی آشکار نبود چرا که در آن زمان هیئت بطلمیوس با قدرت هر چه تمامتر، بر محافل علمی جهان و بر افکار مردم حکومت میxadکرد و طبق آن آسمانها به صورت کراتی تو در تو همانند طبقات پیاز روی هم قرار داشتند و طبعاً هیچکدام معلق و بی ستون نبود.بلکه هر کدام بر دیگری تکیه داشت ولی حدود هزار سال بعد از نزول این ایات، علم و دانش بشر به اینجا رسید که افلاک پوست پیازی، به کلّی موهوم است و آنچه واقعیت دارد، این است که کرات آسمان هر کدام در مدار و جایگاه خود، معلّق و ثابت اند، بی آنکه تکیه گاهی داشته باشند و تنها چیزی که آنها را در جای خود ثابت میxadدارد، تعادل قوّة جاذبه و دافعه است که یکی ارتباط با جرم این کرات دارد و دیگری مربوط به حرکت آنهاست این تعادل جاذبه و دافعه به صورت یک ستون نامرئی، کرات آسمان را در جای خود نگه داشته است حدیثی که از امیر المؤمنانعلیه السلام در این زمینه نقل شده بسیار جالب است طبق این حدیث امام فرمود: « این ستارگانی که در آسمانند، شهرهایی هستند همچون شهرهای روی زمین که هر شهری با شهر دیگر ( هر ستارهxadای با ستاره دیگر ) با ستونی از نور مربوط است.

ایا تعبیری روشن تر و رساتر از ستون نامرئی یا ( ستونی از نور ) در افق ادبیات آن روز برای ذکر امواج جاذبه و تعادل آن با نیروی دافعه پیدا میxadشد.

در قرآن کریم از خداوند متعال با صفت « لطیف » یاد شده است.

امام علی ابن موسی الرّضا میxadفرماید : اینکه میxadگوئیم خداوند لطیف است به خاطر آن است که مخلوقات و آفریدهای لطیف آفرید و بدین جهت است که از اشیاء ظریف و ناپیدا آگاه است ایا آثار صنع او را در گیاهان لطیف و غیر لطیف نمیxadبینی و ایا نمیxadبینی که مخلوقات و حیوانات کوچک و حشرات ریز و چیزهایی که از آن هم کوچکتر از آثار صنع اوست موجوداتی که به چشم نمیxadایند و به قدری کوچک اند که نر و ماده و تازه و کهنه آنها نیز شناخته نمی شود.

امام علیه السلام در این حدیث با تفسیر معنای لطیف یکی از معجزات علمی قرآن را بیان میxadدارد زیرا این حدیث اشاره به میکروبها و حیوانات ذرّه xadبینی نموده که قرنها قبل از پاستور بیان شده است.

برچسبها: تفسیر نامه ای به امام رضا ع ( السلام علیک یا علی بن موسی رضا )...